Koepelgevangenis Haarlem
De penitentiaire inrichting aan de Harmenjanszweg 4 te Haarlem, beter bekend als de koepelgevangenis, is een rijksmonument in categorie I en onderdeel van een beschermd stadsgezicht. De gevangenis werd in 1901 gebouwd naar ontwerp van ‘justitie-architect’ Willem C. Metzelaar naar het eerder door zijn vader Johan F. Metzelaar in Breda en Arnhem toegepaste pantopticon-principe.
Panopticon
Het panopticon (Latijns voor alziend) is een speciaal type gevangenis met een ronde ruimte en in het midden een observatietoren voor de bewakers. Het principe werd in 1791 ontwikkeld door de Brit Jeremy Bentham. In het panopticon zijn alle cellen in een oogopslag zichtbaar. Slechts enkele personen kunnen op deze manier een grote groep mensen controleren. Voor een optimale controle is een koepelgevangis ideaal.
Koepelgevangenissen zijn er maar weinig; de ronde bouwvorm heeft altijd ter discussie gestaan. Johan F. Metzelaar wilde het principe in 1880 gebruiken voor een nieuwe gevangenis in Scheveningen, maar de commissie voor gevangenissen in Den Haag wees het ontwerp van de hand als ‘griezelig nieuwerwets’. Een paar jaar later lukte het hem wel om in Breda en Arnhem een koepelgevangenis te realiseren.
Architectuur
Zoon en opvolger Willem C. Metzelaar voelde weinig voor het panopticon. Hij had zijn ontwerp voor een kruisvormige gevanenis in Haarlem al klaar, toen minister van Justitie Cort van der Linden eigenhandig de koepelvorm doordrukte. Het eindresultaat uit 1901 laat een sobere koepelgevangenis zien. De kasteelachtige entreepoort en trappenhuizen die vader Metzelaar in Breda en Arnhem toevoegde zijn wegbezuinigd.
Het centrale gebouw bestaat uit een hoge ronde hal met een koepeldak met een lantaarn, voorzien van een zinken afdekking. De vier gestapelde cellenringen zijn vanuit de hal te bereiken via ijzeren galerijen en spiltrappen. De ronde vorm laat weinig ruimte voor werkruimtes en keukens. Die zijn dan ook ondergebracht in bijgebouwen. De gevangeniskoepel is nagenoeg vrijstaand en vormt de kern van het gevangeniscomplex, alle bijgebouwen zijn om de koepel heen geschakeld.
Uitbreidingen
In de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw realiseerde de Rijksgebouwendienst een omvangrijke uitbreiding op het binnenterrein voor werkruimtes en bibliotheek. In 2001 ontwerpt Rgd-architect Mark van Roosmalen een lifttoren en een toren voor douches per gaanderij in de koepelzaal. In 2003 is de binnenkant van de kap gereinigd en in een nieuwe laag verf gezet.
Omvang
20.054 m2
Locatie
Haarlem
Eigendom
Rijksgebouwendienst
Gebruiker
Ministerie van Veiligheid en Justitie, Dienst Justitiële Inrichtingen
Status
Rijksmonument, categorie I en onderdeel van beschermd stadsgezicht
Bouwjaar
1901
